حسن و قبح عقلی

کسی که اعتبار و حجیت عقل سکولار* را در قلمرو اخلاق و شناخت ارزشهای اخلاقی نفی میکند، هیچ مبنایی و هیچ توجیهی برای نقد باورها و رفتارهای گروههایی مانند داعش و طالبان نخواهد داشت. داعشیان نیز میتوانند بگویند: اگر میپندارید کارهای ما ضد اخلاقی است، به خاطر این است که کارهای ما را با ترازوی عقل سکولار و اخلاق سکولار سنجیدهاید. ترازوی خود را عوض کنید و عقل شرعی و اخلاق دینی را به جای عقل سکولار و اخلاق سکولار بنشانید، تا ببینید که این کارها هم دینی است و هم اخلاقی. درواقع داعشیان نیز با تمسک به معنای ظاهری متون دینی به این جنایات دست میزنند.

(از پاسخ دکتر ابولقاسم فنایی به نقد دکتر عبدالحسین خسروپناه)

---

*واژه «سکولار» که در کلام ایشان(آقای خسروپناه) آمده و معادل «آتهایست» قلمداد شده، معانی عدیدهای دارد. کثرت و تعدد این معناها چندان است که عملاً آن را به واژهای بیمصرف و مانع درک و تفاهم و مستعد سوء فهم بدل کرده است. شخصاً ترجیح میدهم تا آنجا که ممکن است از این واژه استفاده نکنم، اما در پاسخ نقد آقای خسروپناه ناگزیرم از آن استفاده کنم. آقای خسروپناه این واژه را معادل «بیدین» یا «ضد دین» یا «بیخدا» گرفته است. مثلاً، وقتی ایشان میگوید: «عقل سکولار» یا «اخلاق سکولار»، مقصودش عقل و اخلاق بیدین یا ضد دین، یا خداناباور است، یعنی عقل و اخلاقی که نبود خدا و جهانبینی الحادی را مفروض میگیرد. علاوه براین، ایشان «عقل سکولار» را در برابر «عقل شرعی» مینشاند و میان این دو تقابل میافکند. حدس من این است که مقصود ایشان از عقل شرعی، «عقل فقهی» باشد، وگرنه شرعی که ما میشناسیم، «عقل عرفی»/ «عقل سکولار»ی را که همه عقلای عالم از آن برخوردارند به رسمیت میشناسد.

اما معنایی که من از این واژه مراد میکنم این نیست. از نظر من «سکولار» معادل «فرادینی» است. بدین ترتیب، وقتی میگویم: «عقل سکولار» یا «اخلاق سکولار»، مقصودم عقل فرادینی و اخلاق فرادینی است. عقل فرادینی یعنی عقلی که میان دین و بیدینی بیطرف است، و چون بیطرف است، صلاحیت داوری میان دین و بیدینی، و حل اختلاف دینداران و بیدینان، و حتی صلاحیت داوری میان خدا و بندگان او را دارد. عقل فرادینی ترازویی است که معیار آن دلیل و مقصد آن تقرب به حقیقت، خیر، زیبائی، حکمت و فهم است. این ترازو فقط نسبت به دلیل به معنای عام کلمه حساس است، و در چارچوب ملاحظات عقلانی/ هنجارهای عقلانیت عمل میکند. اخلاق فرادینی نیز عبارتست از اخلاقی که بین دین و بیدینی بیطرف است، و دقیقاً به همین دلیل صلاحیت داوری میان دینداران و بیدینان و تنظیم روابط اجتماعی در یک جامعه متکثر و متشکل از دینداران و بیدینان را دارد.

برچسبها: فلسفه, دین, اخلاق, عبدالحسین خسروپناه, ابولقاسم فنایی

+ با خرابات نشینان ز کرامات ملاف ۱۳۹۶/۰۶/۱۶ محمدعلی |